Rat između Sjedinjenih Američkih Država (SAD) i Irana počeo je danas.
Ovo je detaljna hronologija komplikovane istorije odnosa SAD i Irana.
CIA i Ujedinjeno kraljevstvo podržale put 1953. godine
Iran već dugo optužuje SAD za mešanje u njegove unutrašnje poslove, piše Al Džazira.
Godine 1953. američka obaveštajna služba CIA, uz pomoć Ujedinjeno Kraljevstvo, podržala je puč kojim je svrgnut prvi demokratski izabrani iranski premijer, Mohamad Mosadeg, nakon što je pokušao da nacionalizuje naftnu industriju.
Puč je na vlast vratio monarha kog je podržavao Zapad, šaha Mohamad Reza Pahlavi, i jedno vreme SAD i Iran bili su saveznici tokom Hladnog rata.
Godine 1957. dve zemlje potpisale su sporazum o saradnji u civilnoj upotrebi nuklearne energije, u okviru programa „Atomi za mir“ tadašnjeg američkog predsednika Dvajt D. Ajzenhauer. Deceniju kasnije, SAD su Iranu obezbedile nuklearni reaktor i uranijum za njegovo napajanje. Nuklearna saradnja trajala je još 12 godina.
Godine 1972. tadašnji američki predsednik Ričard Nikson posetio je prestonicu, Teheran. Međutim, dok su odnosi između američke vlade i iranskih vladara cvetali, obični Iranci trpeli su korumpiranu elitu i sve diktatorskiju vlast.
Islamska revolucija 1979. godine
Građanski nemiri doveli su do Islamske revolucije u Iranu 1979. godine.
Pahlavi je zbačen i kasnije je utočište našao u SAD. Vođa revolucije, ajatolah Ruholah Homeini, formirao je novu republiku i okrenuo zemlju dalje od Zapada.
Kasnije te godine, iranski studenti koji su podržavali revoluciju zauzeli su američku ambasadu u Teheranu, zarobivši 52 Amerikanca koje su držali 444 dana.
Prekid diplomatskih odnosa
U aprilu 1980. SAD su prekinule diplomatske odnose s Iranom. Takođe su podržale Irak u ratu Iran–Irak (1980–1988), u kojem su poginule stotine hiljada ljudi na obe strane.
Kada je u napadu na multinacionalnu vojnu bazu u Bejrutu, u Libanu, 1983. godine poginuo 241 američki vojnik, SAD su za napad okrivile Hezbolah, šitsku organizaciju iz Libana koju podržava Iran.
Sledeće godine, SAD su Iran dodale na svoju listu „državnih sponzora terorizma“.
Godine 1988. američka mornarica oborila je iranski civilni avion. Poginulo je svih 290 ljudi u letelici.
Početkom devedesetih, SAD su pojačale sankcije Iranu, nastojeći da spreče da dođe do naprednog naoružanja.
Kratko popuštanje tenzija dogodilo se 1998. godine, kada se tadašnja američka državna sekretarka Medlin Olbrajt sastala sa zamenikom iranskog ministra spoljnih poslova i drugim diplomatama u Ujedinjenim nacijama — najviši nivo kontakta od 1979, iako nije bilo direktnih razgovora.
Buš opisao Iran 2002. godine kao „Osovine zla“
Nakon napada 11. septembra 2002. godine na Njujork i Vašington, tadašnji američki predsednik Džordž V. Buš opisao je Iran kao deo „Osovine zla“, zajedno sa Severna Korejaom i Irakom.
Kada je početkom 2000-ih otkriveno da Iran razvija svoj nuklearni program, Vašington je predvodio napore da međunarodna zajednica uvede sankcije, uprkos tvrdnjama Teherana da ne teži nuklearnom oružju.
Tadašnji predsednik SAD Barak Obama pristao je na razgovore s Iranom uz posredovanje drugih država, čime je otvoren put ka nuklearnom sporazumu iz 2015. godine, koji je ograničio iranske nuklearne aktivnosti u zamenu za ublažavanje sankcija.
SAD ponovo uvode sankcije Iranu 2018.
Za vreme predsednika Donald Trampa, SAD su se jednostrano povukle iz sporazuma 2018. godine i ponovo uvele sankcije Iranu.
Iran je potom počeo da proizvodi obogaćeni uranijum iznad granica koje je sporazum propisivao.
U januaru 2020. tenzije su dodatno porasle kada su SAD ubile iranskog generala Kasem Solejmanija, komandanta Kuds jedinice Revolucionarne garde, u napadu dronom u Bagdadu.
Američki predsednik Džo Bajden obećao je 2021. godine obnovu nuklearnog sporazuma s Iranom, ali posle više rundi pregovora dogovor nije postignut.
Napadi SAD i Izraela na Iran prošle godine
Sjedinjene Američke Države napale su u junu prošle godine tri lokacije u Iranu i tako ušle u rat zajedno sa Izraelom.
Predsednik SAD Donald Tramp je u obraćanju naciji iz Bele kuće rekao tada da su ključne iranske nuklearne lokacije „potpuno uništene“.
Iran je do februara ove godine obnovio nekoliko objekata za balističke rakete oštećenih u napadima prošle godine, ali je napravio samo ograničene popravke na glavnim nuklearnim lokacijama koje su pogodili Izrael i Sjedinjene Američke Države (SAD), pokazuje analiza satelitskih snimaka Njujork tajmsa.
Tagovi
