Mađari izlaze na birališta 12. aprila na najznačajnijim evropskim izborima ove godine, na kojima se Viktor Orban, iliberalni premijer zemlje i globalna ikona krajnje desnice, suočava sa mogućim porazom nakon 16 godina vlasti, i to od strane bivšeg lojaliste, Petera Mađara.
O čemu se radi i zašto je to važno?
Najdugovječniji lider u EU, Orban je od 2010. pretvorio Mađarsku u ono što naziva „iliberalnom demokratijom“, proglasivši se braniocem tradicionalnih hrišćanskih porodičnih vrednosti u Evropi naspram naleta zapadnog liberalizma i multikulturalizma.
Njegove četiri uzastopne vlade su sveobuhvatno narušile vladavinu prava u Mađarskoj, popunjavajući sudove sudijama koji su mu lojalni i pretvarajući do 80% medija u zemlji u svojevrsnu propagandnu mašinu za njega i njegovu desničarsku partiju Fides (Fidesz).
Postao je glavni „remetilački faktor“ u EU, boreći se sa Briselom — koji je suspendovao milijarde evra finansiranja — oko politika koje uključuju pravosuđe, migracije, LGBTQ+ prava i, odnedavno, pomoć Ukrajini, koju je, uz sankcije Rusiji, dosledno blokirao (uključujući i najnoviji zajam od 90 milijardi evra).
Orban je lider u EU koji je najprijateljskije nastrojen prema Moskvi, nastavljajući da kupuje rusku naftu i gas i da se sastaje sa Vladimirom Putinom od početka ruske invazije u punom obimu. Nedavne optužbe da je Budimpešta delila poverljive informacije EU sa Kremljom izazvale su ogorčenje u Uniji.
Orban je inspirisao slične lidere koji opstruiraju EU, poput Roberta Fica u Slovačkoj i Andreja Babiša u Češkoj, i ojačao nacionalističke izazivače kao što su Marin Le Pen u Francuskoj i Gert Vilders u Holandiji.
Ukratko, ovosezonski izbori imaće posledice daleko izvan Mađarske, zemlje koja čini samo 1,1% BDP-a EU i 2% njenog stanovništva, ali je pod Orbanom počela da igra ulogu na međunarodnoj sceni koja je potpuno nesrazmerna njenoj veličini.
Ko su ključni igrači i kakvi su njihovi programi?
Orbana (62) su podržali Donald Tramp, Italijanka Đorđa Meloni i Alis Vajdel iz Alternative za Nemačku (AfD). Potpredsednik SAD, Džej Di Vens, posetio je Budimpeštu ove nedelje kako bi vodio kampanju za njega, a Tramp je u petak objavio: „UZ NJEGA SAM DO KRAJA!“
Orban je bio antikomunistički omladinski lider tokom hladnog rata i — uz finansiranje svog kasnijeg zakletog neprijatelja, filantropa Džordža Sorosa — kratko je na Oksfordu istraživao „koncept civilnog društva u evropskoj političkoj misli“.
Dvotrećinska većina njegove partije Fides iz 2010. godine omogućila mu je da prepravi ustav Mađarske i donese zakone koji konsoliduju izvršnu vlast, ograničavaju rad nevladinih organizacija i slobodu medija, te ozbiljno slabe nezavisnost pravosuđa.
Ove godine Orban je vodio klasičnu populističku kampanju. Pokušao je da glasanje predstavi kao izbor između rata ili mira, govoreći biračima da izborom njega mogu sačuvati Mađarsku kao „ostrvo bezbednosti i mira“, ili je odvući u haos i rat birajući Mađara, koga slika kao agenta Brisela i Kijeva.
Ankete sugerišu da su birači više zabrinuti za domaća pitanja poput zdravstva i ekonomije, koja stagnira poslednje tri godine. Cene hrane su porasle skoro do proseka EU, dok su mađarske plate treće najniže u bloku.
Mađar (45), ranije sledbenik Fidesa i lojalan član Orbanovog užeg kruga, dospeo je u centar pažnje pre dve godine nakon što je njegova bivša supruga, Judit Varga, podnela ostavku na mesto Orbanove ministarke pravde. To se dogodilo kada je otkriveno da je konzervativna predsednica Mađarske, Katalin Novak, ključna saveznica premijera, pomilovala čoveka osuđenog u slučaju seksualnog zlostavljanja.
Mađar, bivši diplomata i pravnik po struci, distancirao se od Fidesa optužujući ih za korupciju i propagandu, i osnovao partiju Tisa (Tisza – Poštovanje i sloboda). Ova stranka je osvojila 30% glasova na izborima za Evropski parlament u junu 2024. u Mađarskoj, završivši na drugom mestu iza Fidesa.
Mađar je obećao povratak Mađarske proevropskoj orijentaciji, prekid zavisnosti od ruske energije, obnovu nezavisnih javnih medija i pravosuđa, podsticanje ekonomije, zaustavljanje ogromne korupcije iz Orbanove ere, pročišćavanje javnih nabavki i deblokadu zamrznutih sredstava EU.
Kako funkcionišu izbori i ko će verovatno pobediti?
Od 2010. Orban je uneo stotine promena u izborna pravila, uključujući skoro prepolovljavanje broja parlamentarnih mesta na 199 i stvaranje 106 nejednakih izbornih jedinica (preostali poslanici se biraju proporcionalno sa partijskih lista).
Rezultat je sistem naklonjen Fidesu, gde je potrebno znatno manje glasova za pobedu u pro-Fides okruzima. Orban je takođe olakšao glasanje Mađarima koji žive u susednim zemljama (većinom naklonjenim Fidesu) i podelio ekonomske pogodnosti lojalnim grupama birača poput penzionera.
To znači da Tisi, koja u većini anketa ima prednost od 8-12 procentnih poena među opredeljenim biračima (iako provladini istraživači daju prednost vladajućoj partiji), može biti potrebna pobeda od šest poena razlike nad Fidesom da bi obezbedila većinu.
Proseci anketa daju opozicionoj partiji 50% glasova na nacionalnom nivou, a Fidesu 39%. Međutim, do 25% ispitanika je neodlučno, a stručnjaci upozoravaju da nacionalne ankete ne odražavaju složenost mađarskih „džerimanderovanih“ (prekrojenih) izbornih jedinica.
Ankete sugerišu da je Fides popularniji među biračima u penziji, gde vodi protiv Tise sa 50% prema 20%, dok Tisa ubedljivo vodi među mlađima od 40 godina i urbanim biračima. Izlaznost bi mogla dostići rekordnih više od 80%, kažu anketari.
Šta bi moglo da se desi?
Uopšteno govoreći, posmatrači vide tri moguća ishoda: većinu za Mađara koju Orban prihvata; većinu za Mađara koju Orban ne prihvata; ili Orbanovu većinu. Svi ishodi nose svoje posledice.
Zbog gore navedenih razloga, izbori u Mađarskoj se mogu kategorisati kao slobodni, ali ne i pošteni, te se šanse za pobedu Orbana ne mogu isključiti. Ako pobedi, on bi gotovo sigurno pojačao svoju politiku, sukob sa EU bi se intenzivirao, a domaći autoritarizam bi porastao.
Ako Orban izgubi, naročito tesnom razlikom, mogao bi da ospori rezultat. To bi dovelo EU u potpuno neviđenu poziciju i, uprkos verovatnom protivljenju Orbanovih saveznika, moglo bi na kraju dovesti do suspenzije prava glasa Budimpešte.
Pobeda Mađara koju bi Orban priznao svakako bi olakšala odnose EU i Mađarske, mada lider opozicije teško da je progresivac, i malo je verovatno da će se mađarska politika o osetljivim pitanjima poput imigracije značajno promeniti.
Štaviše, na domaćem planu, osim ako Tisa ne osvoji dvotrećinsku većinu (133 mesta), nejasno je koliko bi vlada predvođena Tisom mogla da uradi: Orban se osigurao tako što je za promenu mnogih zakona neophodna dvotrećinska većina, a sve važne državne institucije je popunio svojim lojalistima.
Tagovi
