Da li želite da preuzmete Nedeljnik android aplikaciju?

DA | NE

Velike priče

Svet

Zalivske monarhije: Šta posle nafte?

Rasplet koji sledi, posebno nakon slučaja Kašogi, biće osnova jednog velikog, novog poglavlja regionalne istorije
Piše Čedomir Antić
Datum: 07/12/2018

Zalivske monarhije: Šta posle nafte?

Profimedia

Oko Persijskog zaliva vodi se jedna od najvećih političkih bitaka savremenog sveta. Mesto teških susreta, preplitanja i sukoba religija i civilizacija Bliski istok je mesto podele samog islama. U poznatom „polumesecu" živi oko 50% sunita, 39% šiita i oko 10% hrišćana - odnosi koji u društvenoj jednačini, sa geografskim datostima neminovno vode u rat. Granica između šiita i sunita ide i gasom i naftom bogatim dnom Persijskog zaliva.

Godine 2016. procenjivano je da je 50% svetskih rezervi nafte koncentrisano ispod osam zalivskih zemalja - Saudijske Arabije, Irana, Iraka, Omana, Bahreina, Ujedinjenih Arapskih Emirata, Kuvajta i Katara.

Sa izuzetkom Iraka i Irana, te države nekada su bile zaostale, siromašne plemenske monarhije, izgubljene u pustinji i oslonjene na trgovinu, poljoprivredu i rat. Svetska potreba za naftom posle Drugog svetskog rata dovela je do rasta značaja regiona.

Svaka od tih država imala je svoj put. Saudijska Arabija nastala je na savezu sa Velikom Britanijom koji je posle Prvog svetskog rata doveo do ujedinjenja većeg dela Arabijskog poluostrva pod dinastijom El Sauda. Sveta mesta islama našla su se pod brojnom lozom, beskrupuloznih i brutalnih ljudi koji su još u 18. veku stvorili savez sa Muhamedom ibn Abdel Vahabom, tvorcem jednog od najekstremnijih verskih pokreta u istoriji čovečanstva.

Saudijska Arabija postala je „država-vlasništvo" jedne velike porodice. Uspela je da preživi Hladni rat i naserizam, da do naših dana očuva oligarhijsku monarhiju zastarelih i surovih običaja, ali i da ostane jedna od sila arapskog i islamskog sveta. Njen najveći i najozbiljniji takmac postao je Iran. Posle Islamske revolucije u Iranu otvoreno je pitanje odnosa prema svetim gradovima Meki i Medini i sudbine šiita koji žive i na prebogatim obalama Persijskog zaliva pod suverenitetom Saudijske Arabije.

Napad verskih radikala na Veliku džamiju u Meki 1979. završio se pobedom vladinih snaga i pogubljenjem zarobljenih učesnika. Osamdesetih i devedesetih godina je iz Saudijske Arabije na ratišta širom sveta, na granice islama, pošlo mnoštvo verskih fanatika, a monarhija je finansirala razne pokrete i države sumom koja je procenjivana na dvesta milijardi evra. Na drugoj strani saudijski kraljevi nisu mnogo pokušavali da reformišu svoju državu. Kralj Fejsal, koji je prvi put upotrebio OPEK u političke svrhe i bio prvi među saudijskim monarsima kome vera, bogatstvo ili luksuz nisu bili ispred svega ostalog, uveo je sedamdesetih godina 20. veka politiku modernizacije. Dozvoljavanje televizije dovelo je do nasilnih demonstracija u kojima je poginuo jedan od mnogobrojnih prinčeva. Ubrzo, na jednom prijemu brat stradalog pucao je u kralja smrtno ga ranivši.

Saudijci su, uprkos svojoj posvećenosti veri, početkom devedesetih godina dozvolili da se prvi put posle krstaških ratova jedna neislamska vojska pojavi na njihovoj zemlji. Američka vojska je i u naše vreme stacionirana u Saudijskoj Arabiji, omogućivši održanje postojećeg stanja na Bliskom istoku i neprekidno doprinoseći radikalizaciji stanovništva.

Sve zalivske države pokušavale su da se modernizuju kako bi spremno dočekale vreme nestanka nafte. Čini se da su najdalje u tome otišli Ujedinjeni Arapski Emirati, koji su u turizam i saobraćaj uložili veliki deo prihoda od nafte. Ipak, čini se da su dometi tih nastojanja neveliki pošto je proizvodnja nafte ostala dominantna u njihovoj ekonomiji. Kuvajt je u vreme obnove, posle iračke okupacije iz 1991. godine, pokušavao da unapredi poljoprivredu, ali i tu su rezultati ostali ograničeni. Zalivske države, sa izuzetkom Saudijske Arabije, imaju i demografski problem. Dok teške i produktivne poslove obavljaju obespravljeni došljaci i manjine, povlašćeni pripadnici domicilnog naroda ostaju pasivni, eventualno uključeni u administraciju bez prava odlučivanja. Vlade ovih monarhija pre svega čine pripadnici plemena kojima pripadaju monarsi. Skupštine, ako ih ima, mogu samo da pruže ograničene savete. Ipak, protekle decenije dovele su ponegde i do političkih izbora, makar za lokalne samouprave. U Saudijskoj Arabiji žene su dobile izvesna prava.

Međutim, upravo je nastojanje da Saudijska Arabija omogući ženama da voze automobile ili imaju veću vidljivost u javnosti, pratila radikalizacija na drugim stranama. Složeni sistem nasleđa u klanu devetorice sinova omiljene supruge jednog od starih kraljeva, kao i kolektivno odlučivanje u okvirima dinastije, postepeno je pre nešto više od godinu dana zamenjeno uspostavom primogeniture. Vladara je umesto člana šire dinastije određenog po nekom principu, trebalo da nasledi prvorođeni sin. Ta promena se u Srbiji desila u vreme Stefana Nemanje. Takav je put ka modernizaciji, samo što nema svaka država osamsto godina za proces. Po nesreći, mladi reformator i modernizator - trenutni prestolonaslednik Muhamed bin Salman (Em Bi Es za britansku i američku javnost), koji je najavio napuštanje sadašnjeg oblika vahabizma, otvaranje prema svetu, borbu protiv klanova i korupcije i izgradnju megalopolisa na tromeđi sa Jordanom i Izraelom - ponaša se, najblaže rečeno, sumanuto.

Ništa čudno. Od takvog su materijala pravljeni mnogi velikani i reformatori širom sveta. Zar nije upravo sličan bio i Petar Aleksejevič Romanov, koga znamo kao Petra Velikog. MBS se okrenuo svim stranama. Zaveo je štednju, ali je (kompulzivan kakav je) negde u isto vreme kupio najskuplju sliku na svetu koja se nalazi u privatnom vlasništvu - Da Vinčijevog „Spasioca sveta" - i jahtu vrednu pola milijarde evra, koja mu se dopala dok ju je posmatrao sa plaže na francuskoj rivijeri.

Prinčeve spoljnopolitičke akcije bile su još gore. Početkom 2016, dakle pre njegovog stupanja na dužnost, pogubljeni su šiitski disidenti među kojima i značajni klerik te manjine. Trenutno traje borba za zapadne obale Jemena. Na zapadu, Saudijska Arabija nametnula je blokadu Kataru. U Bahreinu su „arapsko proleće" i protesti obespravljenih većinskih šiita zaustavljeni intervencijom vojske i policije, pogubljenjima, zatvaranjima i rušenjem čitavog Trga Perla na kome su se demonstranti okupljali.

Katar, gasom prebogato poluostrvo, nema ni slobodoumniju vlast ni bolje ustanove, ali je blizak Iranu. Ta činjenica dovela je do blokade koju su sve zalivske monarhije, i uz njih Egipat, nametnule ovoj kraljevini koja je u vreme „arapskog proleća" mnogo radila na izvozu revolucija, dok je njena globalno uspešna televizija Al Džazira na mnogim mestima prepoznata kao pretnja ustavnom poretku i suverenitetu država. Blokada do sada nije bila uspešna.

Iako nema svoje izvore vode, a jedini kopneni sused odlučan je da promeni geografiju i pretvori ga u ostrvo, Katar je reformisao svoju minijaturnu privredu, unapredio još manju poljoprivredu i uz pomoć Irana izbegao veću krizu.

Kada je početkom oktobra 2018. ušao u konzulat Saudijske Arabije u Istanbulu, Saudijac Džamal Kašogi, potomak kraljevskog lekara, novinar, kolumnista Vašington posta i umereni disident, nije slutio da će ga udaviti, raskomadati i rastvoriti u kiselini. Rasplet koji sledi biće osnova jednog velikog, novog poglavlja regionalne istorije.

 


Ukupno komentara: 0



Sva polja su obavezna.