Da li želite da preuzmete Nedeljnik android aplikaciju?

DA | NE

Nacionalna geografija

Tajne srpskih pećina

U nekima su se krili hajduci, u drugima čuvale žene od Turaka. Stare su milionima godina, i mnoge su neistražene. Kriju najlepši nakit, lepši od bilo kog brušenog dijamanta. A opet, nekako stalno zaboravljamo na njih. Srpske pećine ogroman su potencijal - kako turistički, tako i istorijski
Piše Jovana Radovanović
Datum: 12/11/2017

Tajne srpskih pećina

Foto: Branko Jovanović, arhiva TOS

Tamo gde nestaje jasna linija između mitova i realnosti, počinje priča o srpskim pećinama. Prema podacima Turističke organizacije Srbije, više od 2.000 pećina širom zemlje skriva svoj nakit i istorijske priče iz pradavnih vremena. Ipak, malo je onih koje su dostupne posetiocima. One koje jesu, pored svog nakita, reka i vodopada, turistima nude i mitove o hajducima, Turcima i zabranjenim ljubavima. Njihov turistički potencijal je veliki, kako zbog istorijske uloge koju su imale, tako i zbog lepote prizora kakvih nema mnogo na svetu.

"Posetiocima je dostupno tek nekoliko pećina koje kao turisti možemo obići uz adekvatnu priču vodiča. Razlozi za to su brojni. Jedan od njih je nedovoljna istraženost, drugi je naravno nepristupačnost, kao i loša infrastruktura, pa je teško doći do pećina. Neke nisu ni obezbeđene i samim tim su zatvorene za turiste", govori za Original Ivan Vuković iz Turističke organizacije Srbije.

Koliko je turista do sada prošetalo ovim velelepnim čudima prirode nije poznato. Takva statistika TOS-u nije dostupna, kaže Vuković.

"Objedinjen podatak o broju posetilaca naših pećina ne postoji, ali po nekim izveštajima broj posetilaca se svake godine povećava. Resavsku pećinu je tokom 2016. godine posetilo 50.000 ljudi, dok je od njenog otvaranja za posetioce 1972. godine kroz pećinu prošlo oko tri miliona gostiju."

Ova pećina udaljena je oko 20 kilometara od Despotovca na području Gornje Resave i jedna je od najatraktivnijih u Srbiji.

Zvanično je otkrivena 1962. godine, iako su za nju i ranije znali čobani koji su se u pećinu sklanjali sa ovcama da bi se zaštitili od nevremena.

Za posetioce je otvorena 1972. Pećina je duga 4,5 km, detaljno je istraženo 2.830 m, a za posetioce je uređeno oko 800 m.

"Resavska pećina ubraja se u najstarije kod nas, procenjuje se da je stara preko osamdeset miliona godina. Pećina ima šta da ponudi posetiocima koji žele da vide šta sve to priroda može da stvori i očuva milionima godina. Pećinski nakit, draperije, okamenjeni vodopadi domaćini su u raskošnim dvoranama, pa ih zato treba obići barem jednom", kaže Vuković.

Unutrašnjost pećine obiluje brojnim i raznovrsnim dvoranama, kanalima, galerijama, stubovima, stalaktitima, stalagmitima, draperijama i okamenjenim vodopadima. Pećinski nakit postoji već na samom ulazu, koji se nalazi na 485 m nadmorske visine. Nakit je nastao rastvaranjem kalcijum-karbonata, a boja zavisi od minerala kroz koji je prošla voda. Pojavljuje se u tri boje: crvenoj (od oksida gvožđa), beloj (od kristalnog kalcijuma) i žutoj (od primesa gline).

Prilikom prolaska kroz pećinu posetioci se kreću spiralnom betonskom stazom, pravac obilaska je u jednom smeru, odnosno povratak nije istom stazom. Staza prolazi kroz različite dvorane na dva nivoa (gornja i donja galerija). Najniža tačka do koje dolaze posetioci nalazi se na 405 m nadmorske visine. Na gornjoj galeriji obilaze se četiri dvorane koje su počele da se formiraju još pre ledenog doba, imaju svoj nakit i adute kojima drže pažnju posetilaca.

Prva je Dvorana sraslih stubova ili kolonada, koja je ime dobila po stubovima koji su srasli od poda do tavanice, a sastoje se od kalcita žućkaste boje. U drugoj, Dvorani košnica, tavanica je prekrivena stalaktitima koji se još uvek formiraju. Drugu i treću dvoranu spaja kanal crvenih breča kojih u našoj zemlji ima samo u Resavskoj pećini. Kanjonski kanal je najsuvlji deo pećine i ne sadrži pećinski nakit. U sredini kanala postoji ponor Slepi tunel, dug 25 metara, koji je ispitan, ali nije uređen za razgledanje. Kanjonskim kanalom stiže se do treće dvorane -- Predvorja istorije.

Ime je dobila po tome što je u njoj pronađen alat (kamena sekira, vrhovi kopalja), lobanja polarne lisice i ognjište praistorijskog čoveka. Kraćim tunelima, koji su naknadno probijeni, dolazi se do "Staze okamenjenih vodopada", sa "Orguljama". Dvorana je veoma akustična, a mogu se videti dva kristalno bela kipa, "Baba" i "Deda". Dužim veštačkim tunelom dolazimo do četvrte -- Kristalne dvorane, u kojoj se nalazi pećinski nakit poznat kao "Obešena ovca" i "Stopalo slona". Udubljenje u zidu pećine nastalo spajanjem stalaktita i stalagmita zove se "Zvono" ili "Kavez".

Resavska pećina ima status zaštićenog spomenika prirode, uključujući i neposrednu okolinu površine 11 hektara.

Ipak, tragačima za zlatom interesantnija je Rajkova pećina. Ta homoljska lepotica, kako je zovu, nalazi se u istočnoj Srbiji, dva kilometra od Majdanpeka. Pećinu je prvi istražio geograf Jovan Cvijić 1894. godine, a istraživanje je nastavljeno tek sedamdesetih godina 20. veka, pod rukovodstvom dr Radenka Lazarevića. Za turiste je otvorena 1975.

Ipak, legenda kaže da je mnogo pre Cvijića pećina bila utočište hajduka Rajka Vojvode, koji je harao magistralnim putem od Majdanpeka do Donjeg Milanovca. Danju je bio mehandžija, a noću srpski Robin Hud koji je pljačkao turske karavane. A blago iz pljački skrivao je u pećini u koju niko nije ulazio i otud Rajkovoj pećini ime.

"Iako ne pronađete blago dok obilazite nekadašnje utočište poznatog hajduka Rajka, vašu pažnju će zavredeti 'Egipatska boginja', 'Puž', 'Beli medved' ili 'Kristalna šuma'. Sve su to tvorevine ove pećine koje su vekovima njeni verni stanovnici", kaže Vuković.

Sa dužinom od 2.304 m do sada istraženih kanala najduža je pećina u Srbiji. Spajanjem rečnog i suvog kanala dobijena je kružna staza dužine 1.410 m, a turisti zasada obilaze delove rečnog i suvog horizonta dužine 633 m. Temperatura u pećini je 8°C, relativna vlažnost vazduha je blizu 100%.

Po legendi o hajducima poznata je i Lazareva pećina. Udaljena je 3 km od Zlota, po kojem je dugo nosila ime. Ulaz u pećinu nalazi se na levoj obali Lazareve reke, na nadmorskoj visini od 291 m. Pećina je poznata i kao arheološko nalazište.

Deo je najvećeg pećinskog kompleksa u Srbiji - Zlotskih pećina, čija je ukupna dužina oko 8.000 metara.

A legenda? Ona kaže da su se u Lazarevoj pećini tokom vladavine Turaka krili hajduci i da su zbog toga Turci zagradili ulaz u pećinu. Međutim, planove im je pokvarila podzemna reka koja je odlučila da poteče baš tim putem i razruši ovu prepreku.

I nije jedina, tu je i mit o "Devojačkoj sobi" u kojoj su hajduci krili srpske devojke kako ih Turci ne bi odveli u harem. Prilaz ovoj prostoriji postepeno se sužava do te mere da se kroz ulaz u nju može provući samo jedna osoba. Turci su, naime, prvo proturivali glavu koju je dočekivala mačeta.

I bez legendi Lazareva pećina čuva mnoge priče. U njoj su pronađeni ostaci čak tri različita doba: bronzanog, bakarnog i gvozdenog, a fosili dokazuju da su se u toj pećini nekad šetali pećinski lav, pećinski medved i pećinska hijena.

Kroz istoriju Zlotska pećina je menjala svoje funkcije, pa je tako u bronzanom dobu lovačka stanica bila, dok je za vreme gvozdenog doba bila centar metalurgije. Prve arheološke podatke o pećini dao je Feliks Hofman 1882. godine, a sedam godina kasnije i Jovan Cvijić. Od 1953. turističkim uređenjem pećine bavio se Radenko Lazarević.

Ukupna dužina ispitanih kanala je 1.592 m. Od toga na Glavni kanal sa Ulaznom dvoranom otpada 623 m. Dužina suvih kanala i dvorana je 1.225 m, a periodično plavljenih 367 m. Ukupna površina podzemnih prostorija je 9.907 m˛.

Ona je od 2005. godine pod zaštitom države kao prirodno dobro, a nalazi se u blizini spomenika prirode Lazarev kanjon.

Među čuvenim pećinama je i Risovača. Ona se nalazi na istoimenom brdu na ulazu u Aranđelovac, 76 km od Beograda i jedina je takva pećina na Balkanu. Za posetioce je otvorena u dužini od oko 150 m. Predstavlja arheološki, paleontološki i speleološki lokalitet.

Istraživanja u Risovači su počela pedesetih godina 20. veka, a otkriveni su izuzetno veliki broj kostiju životinja iz ledenog doba i alatke od kamena i kostiju.

"U pećini se može videti ambijent čovekovog života tokom ledenog doba, prikazan kroz figure koje predstavljaju porodicu okupljenu oko vatre, čiji se članovi bave uobičajenim poslovima u to vreme. Jedan čovek se vraća iz lova, drugi glača kamen, odnosno izrađuje neko oruđe, žena donosi drva za ognjište, a jedna muška figura rukom razbija kost da bi od nje napravila oruđe", navodi Vuković.

Foto Dragan Bosnić, arhiva TOS
Foto Dragan Bosnić, arhiva TOS

 

 

Hodnicima ovog prirodnog podzemlja šetali su se i pećinski lav, bizon, medved, mamut, leopard čiji su fosilni ostaci pronađeni na tom lokalitetu. Procenjuje su da su ove životinje tuda šetale tokom poslednjeg, četvrtog ledenog doba i da su ovi ostaci stari oko 100.000 godina.

Arheološki materijal otkriven u Risovači prvi put je u arheološkoj nauci potvrdio postojanje praistorijskih kultura južno od linije Sava - Dunav. Zbog značaja pećine kao nalazišta praistorijske kulture u kome su sačuvani tragovi najstarijeg staništa paleolitskog čoveka na Balkanu, pećina Risovača je zaštićena kao spomenik prirode.

Po bogatstvu nakita, pećina Ceremošnja je jedna od najlepših pećina u Srbiji. Poznata je po velikim dvoranama koje krasi raznovrstan pećinski nakit - stalaktiti, stalagmiti, pećinski stubovi, draperije, okamenjeni vodopadi, galerije. Nalazi se na severoistočnim obroncima Homoljskih planina, na nadmorskoj visini od 533 m, u podnožju njihovog najvišeg vrha, Velikog Štubeja (940 m). Za turističke posete je uređena 1980. godine. Ukupna dužina do sada istraženih pećinskih kanala je 775,5 m, dok je dužina turističke staze 431 m.

S obzirom na to da je Ceremošnja pećina ponorskog tipa i da je otvorena, ona trpi spoljašnje uticaje. U zimskom periodu temperatura je 6°C, a relativna vlažnost vazduha se kreće od 72% do 78%. U Ceremošnji nema strujanja vazduha.

Sastoji se od pet celina: Ulazni kanal, Dvorana "Arena", Ponorska dvorana, Andezitska dvorana i Južni kanal. U pećini su domaćini "Večiti mladoženja", "Dva druga", "Lepa Vlajna" i još poneki koji su ujedno i glavni ukrasi. Reč je o tvorevinama unutar pećine koji svojim oblikom podsećaju na neke pojave ili nose određenu simboliku. Svi ti oblici nalaze se u Dvorani "Arena", a društvo im pravi kameni vodopad i dinamičan pećinski stub koji nosi ime "Na večnoj straži". Strugarski potok uvire u pećinu i potom nestaje u njenom ponoru.

Interesantno je da potok izvire kod druge pećine u vidu vrela. Pretpostavlja se da između dve pećine postoji podzemni sistem dugačak nekoliko kilometara. Pećina je pod zaštitom države kao prirodno dobro.

Vuković ističe da je okolina pećine takođe veoma lepa. "Na rastojanju od samo nekoliko kilometara turisti mogu videti više zanimljivih lokaliteta. Na padinama Velikog Štubeja su Bigar pećina i Golubanjska pećina, vodopad Siga, kao i ostaci keltskog utvrđenja Arsin grad. Od pećine Ceremošnja do Velikog Štubeja izgrađen je put; taj vrh je odličan vidikovac sa koga se pruža nezaboravan pogled na ravno Pomoravlje, talasastu Šumadiju i strme obronke Južnih Karpata u susednoj Rumuniji."

A u blizini Užica ulaz u obliku potkovice krije lepote Potpećke pećine. Visina ulaza iznosi 50 m, širina je u osnovi 12 m, a pod svodom 22 m. To je najveći pećinski ulaz u Srbiji. Izdubljen je na krečnjačkoj litici, čiji je vertikalni deo visok 72 m. Istražena i uređena dužina za posetioce je 555 m. Ulazno-silazna staza ima preko 700 stepenika. Potpećka pećina se ubraja u pećine izvorskog tipa.

Nju su sagradile vode reka ponornica koje poniru u Drežničkoj kotlini i posle podzemnog toka izbijaju iz pećine ili iz vrela ispred pećine gradeći pećinsku reku Petnicu.

"Istraživanjima je utvrđeno da je sklonište u njenim dvoranama pronašao čovek iz vremena neolita. Vrlo ubedljivi dokazi govore o tome. U prilog idu obilje keramike, obrađeni jelenski rogovi i kameno oružje koji su tu pronađeni", objašnjava Vuković.

Na jugoistočnom obodu masiva Južnog Kučaja počiva Bogovinska pećina koja je deo velikog regionalnog Kučajskog-beljaničkog masiva.

Smeštena je na teritoriji Opštine Boljevac i u ataru sela Bogovina, koje se nalazi pored puta Boljevac--Zaječar.

Ulaz u pećinu je na 360 m nadmorske visine. Jedna je od najdužih pećina u Srbiji, a dužina istraženih kanala je oko 6 km. Bogovinska pećina je, po morfologiji, horizontalni podzemni oblik karstnog reljefa sa kanalima u tri etaže. Veliki deo kanala Bogovinske pećine reprezentativni su primeri erozivnih kanala. Donja etaža, Ponorski kanal, ima stalni tok. Gornja etaža, Visoki kanal je suv. Srednja etaža, Glavni kanal, koji čini najveći deo pećine, povremeno je hidrološki aktivan. Razlog tome je činjenica da kroz pećinu teče povremeni tok koji ističe na ulazu. To pećini daje karakter rečne izvorske pećine, odnosno pećina predstavlja povremeno vrelo.

Tu je i Stopića pećina kroz koju protiče Trnavski potok. Pećina se nalazi na severoistočnoj strani Zlatibora. "Ime je dobila po obližnjem zaseoku i ima više elemenata kojim zadivi turiste i po kojima je čuvena", priča Vuković.

Pećina se sastoji od pet celina: Svetla dvorana, Tamna dvorana, Velika sala sa kadama, Kanal sa kadama i Rečni kanal. Turistički deo pećine nije bogat pećinskim ukrasima, ali ima nekoliko atraktivnih elemenata, kao što su: impresivan prostrani ulaz, visok 30--40 m, a širok 18 m, dugure -- otvori na tavanici, siparska kupa "Pseće groblje", vodopad Izvor života.

Zaštitni znak pećine su ipak bigrene kade, koje se ubrajaju u najveće i najdublje (preko 7 m) od svih pećina u Srbiji. U vijugavim naborima kada, odnosno udubljenjima nakuplja se voda koja se kaskadno preliva niz kade.

Pećina se sastoji od tri speleološka i hidrološka horizonta: periodično poplavljenog, rečnog horizonta i najmlađeg horizonta, pukotine. Bez najmlađeg horizonta duga je 1.691,5 m, pokriva površinu od 7.911,5 m˛ i ima zapreminu od preko 120.000 mł. Ulaz u pećinu se nalazi na 711 m nadmorske visine.

A ljubitelji pećina, najavljuje Vuković, uskoro će moći da uživaju u još dve: "U toku je uređenje Hadži Prodanove pećine kod Ivanjice i Vernjikice kod Zlota za posetioce."

 

 

 

 

 


Ukupno komentara: 0



Sva polja su obavezna.