Da li želite da preuzmete Nedeljnik android aplikaciju?

DA | NE

Istorija

Senke nad Balkanom: Šta je sve potrebno da znate o VMRO

Između 1897. i 1902. godine VMRO je izvršio 95 atentata nad viđenijim Srbima * Mmnogi od boraca su se zalagali za pripajanje Makedonije Bugarskoj * Jedna od žrtava je bio i Velimir Prelić. Na njega je izvršila atentat pripadnica VMRO Mara Buneva * Vlado Černozemski, u saradnji sa ustaškim pokretom, izvršio je atentat u Marselju na jugoslovenskog kralja Aleksandra Karađorđevića
Datum: 01/01/1970

Senke nad Balkanom: Šta je sve potrebno da znate o VMRO

Foto: Screenshot Youtube

Serija "Senke nad Balkanom" nije, i to je više puta ponovljeno i naglašeno, istorijska čitanka, ali skreće pažnju na neke istorijske ljude i događaje koji su ostali zaboravljeni u fusnotama zagubljenih knjiga. Jedan od zapleta u seriji bavi se Hadži Damjanom Arsovim, pripadnikom makedonske organizacije VMRO koja se borila za nezavisnu Makedoniju. Iako je Arsov fiktivni lik, u njegovom imenu su imena tri od šest osnivača VMRO. Serija je već postala popularna i po teorijama fanova a jedan od njih je i da će Arsov biti atentator na kralja Aleksandra Krađorđevića. Teorija je potkovana istorijskim činjenicama, naime 9. 1934. godine jedan od pripadnika VMRO, Vlado Černozemski, u saradnji sa ustaškim pokretom, izvršio je atentat u Marselju na jugoslovenskog kralja.

Unutrašnja makedonska revolucionarna organizacija - VMRO -  bila je tajno revolucionarno udruženje čija je aktivnost krajem 19. i početkom 20. veka imala za cilj stvaranje nezavisne države Makedonije. Kasnije je postala instrument bugarske politike na Balkanu. Cilj udruženja bio je nezavisnost i ujedinjenje čitave geografske oblasti Makedonija (Egejske, Pirinske i Vardarske) koji su mnogi posmatrali i kao Veliku Bugarsku, odnosno politička autonomija makedonske i jedrenske oblasti.

Nakon Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata, nezadovoljna podelom Makedonije, VMRO je nastavila oružanu borbu, čime je stekla reputaciju terorističke organizacije.

Organizacija je više puta menjala ime i delila se na razne ogranke, a danas u Bugarskoj i Makedoniji postoje i političke partije pod tim imenom. Osnovana je 5. novembra 1893. u kući solunskog bibliotekara Ivana Hadži Nikolova u Solunu, pod nazivom Bugarski Makedonsko-Odrinski revolucionarni komiteti. Osnivači su bili Hristo Tatarčev (lekar), Damjan Gruev (učitelj), Petar Pop Arsov (učitelj), Ivan Hadži Nikolov (knjižar), Anton Dimitrov (učitelj) i Hristo Batanidžev (učitelj).

Unutrašnji sukobi dve struje su pratili organizaciju od njenog osnivanja. Jednu struju su činili 'vrhovisti' koji su od 1895. godine bili okupljeni u okviru organizacije Vrhovni makedonski komitet (VMOK) i čija je delatnost smatrana pokušajem Bugarske da stvori Veliku Bugarsku asimilacijom stanovnika Makedonije. Drugu struju su činili 'centralisti' čija je aktivnost tumačena kao pokušaj da se ostvari sloboda za vekovima porobljeno stanovništvo Makedonije. Brojnim likvidacijama pripadnika suparničke struje su, ne birajući sredstva, vrhovisti potisnuli centraliste i sprovodili uticaj Bugarskog dvora na organizaciju i njene aktivnosti.

Krajem 19. veka makedonska nacija još uvek nije bila oformljena, te su stanovnike makedonske oblasti hrišćanske veroispovesti pojedinci u Bugarskoj uglavnom smatrali Bugarima. Osnovni uzrok stava da su hrišćani u Makedoniji po nacionalnoj pripadnosti Bugari, bila je jurisdikcija Bugarske egzarhije nad Makedonijom i bugarizacija sprovođena u crkvama i školama koje su pohađali hrišćani iz Makedonije, a koje je na teritoriji Makedonije osnovala Bugarska egzarhija. Mnogi istaknuti članovi VMRO su sebe smatrali Bugarima i organizacija je u početku bila uglavnom probugarski orijentisana.

 

Vlado Černozemski
Vlado Černozemski
Foto: Wikimedia Comms

Iako se VMRO zvanično borila za autonomiju, odnosno nezavisnost objedinjene Makedonije, mnogi od njenih boraca su se zalagali za pripajanje Makedonije Bugarskoj. Skoro svi najistaknutiji pripadnici VMRO su, još dok su bili u školskim klupama, vrbovani u članstvo organizacije od strane svojih učitelja koje je plaćala Bugarska egzarhija.

Uplašeni uspesima srpske diplomatije u Turskoj (1896. Srbin vladika dobio je katedru skopske mitropolije, a 1897. Srbi su dobili privilegiju da otvaraju škole u Bitoljskom i Solunskom vilajetu) čelnici VMRO-a rešili su da se obračunaju sa Srbima u Makedoniji. Istaknuti članovi VMRO su 1897. godine u Solunu osnovali podkomitet Centralnog komiteta organizacije koji je kolokvijalno nazvan "Društvo protiv Srba". Vođa ovog društva bio je Damjan Gruev, jedan od osnivača VMRO, a postavljeni cilj je bio da "ognjem i mačem iskoreni Srbe iz Makedonije."

Između 1897. i 1902. godine VMRO je izvršio 95 atentata nad viđenijim Srbima u Makedoniji od kojih su 42 za rezultat imali smrtni ishod žrtve. Na meti su se našli srpski učitelji, sveštenici, upravnici škola i narodni prvaci.

Prvo veliko javno razotkrivanje organizacije se desilo 1897. godine. U Vinici je tokom noći 27. novembra 1897. godine, grupa razbojnika koja je došla iz Bugarske, predvođena poznatim razbojnikom poznatim pod imenom Kote Golcev, ubila bogatog turčina Kazim-agu i opljačkala oko 800 lira iz njegove kuce. Prilikom povlačenja ubili su i jednog stanovnika koji je bio pripadnik VMRO. Njegova žena je, misleći da su njenog muža ubili članovi VMRO, prijavila osmanskim žandarmima oružje koje je bilo sakriveno u njenoj kući, što je bilo povod za pretres celog sela i razbijanje ćelija organizacije u čitavom regionu. Oni kod kojih je pronađeno oružje su pod mukama odavali i ostale članove organizacije.

Da bi osnažili uticaj, VMRO koji je posle brojnih provala bio značajno uzdrman, pripadnici VMRO počinju akcije usmerene protiv brojnih lokalnih nasilnika, uglavnom arnautskih bandita. U selu Dolno Bošava je likvidiran Ibraim Budernik, a u selu Gornikovo Mustafa Alkov koji je često pljačkao stanovnike sela Vitačevo. Najveći teret borbe sa arnautskim bandama su izneli odredi VMRO kojima je komandovao Krsto Nikolov.

 

Ilindanski ustanak je počeo 2. avgusta 1903. godine, na pravoslavni verski praznik Ilindan. Ustanak je organizovala Tajna makedonska-odrinska revolucionarna organizacija. Za vreme Ilindanskog ustanaka formirana je Kruševska republika, prva republika na Balkanu. Vlast ustanika trajala je 10 dana, od 3. do 13. avgusta 1903. godine i smatra se najvećim uspehom makedonskih ustanika protiv turske vlasti. Glavni grad u kome je bilo sedište vlade bilo je Kruševo, po čemu je i cela republika dobila ime. Iako je završen neuspehom, Ilindanski ustanak se smatra jednim od najvećih i najznačajnijih događaja u istoriji Makedonije.

VMRO je organizovala ustanak koji je poznat pod nazivom Tikveški ustanak protiv srpskih vlasti na teritoriji mesta Kavadarci, Negotino i Vataša na teritoriji Makedonije. Srpske vlasti su ovaj ustanak brzo ugušile i tom prilikom likvidirale 363 ustanika.

Svi ustanici i članovi njihovog komandnog štaba su bili članovi VMRO. Organizatori ustanka, uglavnom nekadašnje vojvode iz doba Ilindanskog ustanka, planirali su da izvedu sinhronizovani napad na vojsku Kraljevine Srbije u saradnji sa bugarskom vojskom. Zbog toga što su pripreme za ustanak otkrivene VMRO je zapoceo oružane akcije pre dogovorenog roka. Tokom ustanka su bile formirane dve velike grupe naoružanih ustanika. Jednu je predvodio Donco Lazarov, a drugu Miše Škartov. Prvi napad je izveden na jedinice vojske Kraljevine Srbije koje su bile stacionirane u mestu Negotino. Ustanici su potisnuli vojsku Kraljevine Srbije iz grada Negotino, a ubrzo i iz Kavadaraca i Vataše.

Vojska Kraljevine Srbije se reorganizovala i pod komandom Vasilija Trbica i Jovana Babunskog ugušila ustanak sedam dana posle njegovog izbijanja. Zbog izostanka vojne pomoći bugarske vojske koja se nalazila sa druge strane reke Vardar, oko 200 ustanika su bili prepušteni sami sebi i nisu bili u stanju da pruže ozbiljan otpor. Tokom akcija vojske Kraljevine Srbije je ubijeno 545 ljudi, a spaljeno i uništeno više od 600 kuća, najviše u Negotinu, a zatim i u Kavadarcima i Vataši.

U napadima koje su kačaci izvršavali tokom septembra 1913. godine (Ohridsko-debarski ustanak) na teritoriju Kraljevine Srbije, aktivnu ulogu su imale komite VMRO koji su u Albaniji obučavali kosovskometohijske kačake Ise Boljetinca i Hasana Prištine i naoružavali ih zahvaljujući finansijskoj pomoći Austrougarske.

 

Vlado Černozemski
Vlado Černozemski
Foto: Wikimedia Comms

 

Pripadnici VMRO su tokom Prvog svetskog rata u periodu kada je Kraljevina Bugarska okupirala značajan deo teritorije Kraljevine Srbije (1915-1918) bili postavljeni na položaje načelnika pojedinih okupacionih oblasti (Aleksandar Protogerov u Nišu, Todor Aleksandrov i Petar Caulev u Skoplju...). Učitelji koji su na srpskom jeziku izvodili nastavu i sveštenici srpske pravoslavne crkve su bili proganjani i ubijani, a umesto njih postavljani bugarski učitelji i sveštenici. Poznate komitske vojvode VMRO (Tane Nikolov, Gavril Kroilov, Krum Zografov...) su učestvovale u gušenju Topličkog ustanka.

Niški sporazum potpisan 23. marta 1923. godine u Nišu izmedu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i Kraljevine Bugarske o uređenju medudržavnih pitanja u vezi sa graničnim problemima.

Sporazumom je Kraljevini SHS omogućeno da se bori protiv komita VMRO i na bugarskoj teritoriji, s obzirom da premijer Bugarske Aleksandar Stambolijski nije mogao da se osloni na bugarsku vojsku. Sporazum je podrazumevao zajedničko patroliranje na granici kako bi se pogranična područja dovela u red.

Sporazumom je Bugarska prihvatila suverenitet Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca nad "Starom Srbijom".

VMRO je u periodu posle Prvog svetskog rata aktivno sprovodio ubistva predstavnika državne vlasti. Jedna od žrtava je bio i Velimir Prelić, nekada četnik a u momentu ubistva pravni referent Skopske županije. Na njega je izvršila atentat pripadnica VMRO, Mara Buneva je 13. januara 1928. godine. Atentat je izveden u skopskoj ulici Radomira Putnika, gde mu je pucano u leđa. Umro je 3 dana nakon ranjivanja u Vojnoj bolnici u Skoplju.

Neposredno po zavođenju "Šestojanuarske diktature" u Jugoslaviji 1929. godine, u Sofiji dolazi do sastanka voda UHRO (Ustaša - hrvatska revolucionarna organizacija) Ante Pavelića i VMRO Vanca Mihajlova. Tom prilikom se dogovaraju o zajedničkom budućem delovanju i potpisuju "Sofijsku deklaraciju" koja predviđa stvaranje nezavisnih država Hrvatske i Makedonije.

Devetog oktobra 1934. godine je jedan od pripadnika VMRO, Vlado Černozemski, u saradnji sa ustaškim pokretom, izvršio atentat u Marselju na jugoslovenskog kralja Aleksandra Karađorđevića.

Tokom Drugog svetskog rata, mnogo borci VMRO-a su se borili na strani Bugarske i nisu doživljavali bugarske trupe u oblasti Makedonije kao okupatorske. Dolaskom Svetozara Vukmanovića Tempa u Makedoniju 1943. godine, mnogi članovi VMRO prelaze na stranu partizana. Drugog avgusta 1944. godine u Manastiru svetog Prohora Pčinjskog je Antifašističko sobranje narodnog oslobođenja Makedonije sa Pankom Brašnarovom (revolucionarom iz Ilindanskog perioda) na čelu, proglasilo Republiku Makedoniju kao federalnu jedinicu u okviru Titove Jugoslavije, što je doživelo međunarodno priznanje.

Nakon Drugog svetskog rata VMRO prestaje da postoji.


Ukupno komentara: 1



Sva polja su obavezna.



Milos
05.12.2017 - 16:22
Naivnost
Sada ispada da nije bilo Srbije da posle prvog sv rata,pod svoje okrilje primi Sloveniju Hrvarsku ,Makedoniju i dr.te drzave ne bi danas postojale vec bi bile deo nekih drugih Italije Austrije Madjarske Bugarske,megalomanija i naivnost kralja kostali su mnogo srpski narod kao i njega licno