Da li želite da preuzmete Nedeljnik android aplikaciju?

DA | NE

Kolumna

Senke nad Balkanom: Priča o Jatagan-mali, beogradskom Bronksu gde su cvetali prostitucija, droga i sitna džeparenja

Hroničari Beograda su pisali o Jatagan-mali nazivajući je "ruglom Beograda", "živim čirom na licu prestonice" ili "čatrljama koje je pakao sručio sa oblaka". Opet, Jataganmalci su ostali upamćeni kao ljudi koji uprkos siromaštvu i nemaštini žive drugačije nego ostali Beograđani i koji se "na drugačiji način raduju i tuguju"
Piše: Dejan Stojiljković
Datum: 14/10/2017

Senke nad Balkanom: Priča o Jatagan-mali, beogradskom Bronksu gde su cvetali prostitucija, droga i sitna džeparenja

"Čudnu sliku pruža Jatagan-mala sa svojim bednim straćarama, ćumezima i zemunicama. Mogla bi da liči na azijatsko selo, mogla bi da liči na afrikansku varoš, mogla bi da liči na marokanski logor -- ali u stvari ne liči ni na šta osim na -- Jatagan-malu." Ovako reporteri u predratnim novinama opisuju nelegalno beogradsko naselje nastalo odmah posle Velikog rata, krajem 1919. godine na praznom opštinskom placu koji se nalazio između Bulevara Franše D'Eperea i kompleksa Državne bolnice.

Malo je poznat podatak da je u periodu od 1914. do 1918. stradalo skoro 30% beogradskog stambenog fonda i da se prestonica koja je pre rata smatrana "gradom činovnika" nakon rata pretvorila u "grad sirotinje". U Beograd su se slivale pridošlice, po nekim statistikama, grad koji je pred sam početak rata imao 90.000 stanovnika (da bi se taj broj tokom rata skoro prepolovio), već je 1921. godine imao 112.000, deset godina kasnije taj broj je porastao na skoro 250.000, da bi 1939. godine dostigao neverovatnih 314.000 stanovnika. Ovakvom populacijskom bumu svakako je kumovao povratak izbeglih, ali u mnogo većoj meri migracija stanovništva prema prestonici. U Beograd su hitali svi: činovnici, vojnici, zanatlije, trgovci, ali u najvećoj meri sirotinja iz svih delova novoformirane zemlje.

Toj sirotinji nije bilo mesta u bogatim kućama na Senjaku i Vračaru, niti među novokomponovanim beogradskim noblesom koji je, dobrim delom, činio sloj skorojevića koji su se na ovaj ili onaj način obogatili preko rata. Zato je sirotinja stanovala u nehigijenskim, zapuštenim i divljim naseljima među kojima su neka bila izgrađena tik uz bogataške višespratnice. Većina tih naselja nastajala je na periferiji, jer je vlast mislila da će tako rešiti problem viška stanovništva, ali neretko je sirotinja, kada bi, po ko zna koji put, bila slagana od gradskih činovnika, uzimala stvar u svoje ruke.

Tako je nastala i Jatagan-mala.

 

Na vrhu naše jataganmalske kriminalne hijerarhije nalazi se mračni tip po imenu Krojač (u tumačenju Nenada Jezdića) koji iz Jatagan-male vodi prljave poslove za svog misterioznog gazdu


Evo jednog autentičnog zapisa iz tog vremena: "Nekoliko Beograđana, izbačenih na kaldrmu iz svojih sopstvenih stanova, videše tamo slobodan plac, koji je inače opštinsko vlasništvo, i brzo stvoriše plan. Predveče doguraše materijal, po noći sami pristupiše radu, i ujutro su u već gotovim kućama kuvali ručkove. Njihovom primeru sledovali su i ostali beskućnici, pa su tako svake noći nicale nove i nove kuće, a danas već imamo čitavu varoš u varoši. Nove straćare se neprestano dižu, pa često Jataganmalac kad ustane, vidi na svom dvorištu novu, tuđu kuću. Plac se, naravno, uzurpira - i kvit."

Nije ni čudo što je Jatagan-mala u to vreme od ostatka Beograda smatrana za "varoš u varoši". Ako tome dodamo da je samo naselje niklo na blatnjavom terenu i da nema gradske rasvete te da kroz samo naselje teče Mokroluški potok, dobija se detaljnija slika. Stanovništvo je, logično, činila sirotinja; u početku su tu bili starosedeoci Beograđani, ali već sredinom dvadesetih počele su da se naseljavaju porodice iz drugih krajeva zemlje. Bilo je među njima kočijaša, nosača, piljara, železničara, obućara, kovača, bravara, limara, baštovana, kaldrmdžija, opančara...

Ali, kako to obično biva, blatnjavo sirotinjsko tle Jatagan-male izrodilo je i kriminal svake vrste, tako da je naselje bilo poznato po tome što u njega policija i gradski činovnici nerado zalaze. Prostitucija, kocka, sitne krađe i džeparenje, čak nelegalna prodaja droga i alkohola bile su neke od uobičajenih "delatnosti" stanovnika Jatagan-male. Osim toga, naziv naselja koji u sebi ima tursku reč za nož (inače najčešće oružje počinilaca krvnih delikata u tadašnjoj kraljevini) govorio je sam za sebe. Jataganmalci su zaista imali svoj grad u gradu, a u njemu svoju upravu, svoje glavešine, svoje nepisane zakone, svoju hijerarhiju i svoj način života. Pažljivi predratni hroničari Beograda su nadugačko i naširoko pisali o Jatagan-mali nazivajući je "ruglom Beograda", "živim čirom na licu prestonice" ili "čatrljama koje je pakao sručio sa oblaka". Opet, Jataganmalci su ostali upamćeni kao ljudi koji uprkos siromaštvu i nemaštini žive drugačije nego ostali Beograđani i koji se "na drugačiji način raduju i tuguju".

Jedan takav milje bio je prosto idealan za filmsku ekranizaciju i može se sa pravom reći da bi "Senke nad Balkanom" bile potpuno drugačija serija da u njoj nema Jatagan-male i Jataganmalaca. U prvim verzijama scenarija bilo je predviđeno da priča prati beogradski građanski krem i da se radnja odvija u više-manje poznatom urbanom miljeu tadašnje prestonice koja se brzo razvijala i prerastala u modernu evropsku metropolu. Međutim, meni lično to nije bilo dovoljno i želeo sam da prikažem i drugu stranu medalje, onu ružnu, blatnjavu, poraženu, sirotinjsku...

 

Istorijska Jatagan-mala je konačno porušena a njeno stanovništvo raseljeno tek početkom šezdesetih godina prošlog veka, deceniju nakon što je Makavejev snimio dokumentarac o njoj


I tako je u Barandi, na mestu gde su nekada bile kulise Tirketove Čubure, nikla Jatagan-mala, zahvaljujući impresivnom graditeljskom poduhvatu našeg scenografa Gorana Joksića i njegovog tima. Sve je bilo tu. I sirotinjske čatmare ispred kojih je visio odrpani veš a u kojima je živelo i do nekoliko porodica, i prizemne straćare ispred kojih se kuvala riblja čorba bez ribe, i žitki, crni kal po kome su trčala bosonoga, neuhranjena deca... Za centralno mesto u toj našoj rekonstruisanoj Jatagan-mali izabrana je kafana "Kod Nišliju" (koja nije postojala već je plod moje mašte i viška lokalpatriotizma), tesna birtijica niskog krova i memljivih zidova čijeg vlasnika Antonija Miloševića Niškog glumi sjajni Miša Samolov. Antonije, na neki način, za razliku od rupe čiji je vlasnik, postoji: kao model za njegov lik uzeo sam vlasnika čuvenog niškog kafića "Tajm" Tonija Miluševa i deo njegovih karakternih osobina ugradio u lik Niškog. Ambijent je, naravno, zadimljen i prljav, mušterije su odrpanci, pijanice i razbojnici, a glavni dekor čine francuska i srpska zastava iznad kojih se ugnezdio portret kralja Milana Obrenovića. Kakav bi to Antonije bio Nišlija a da nije obrenovićevac?

Ovaj način teranja inata državi i vlasti bio je tipična jataganmalska osobina (i istorijska i fiktivna), a kako i ne bi kada je jedina agenda koju su gradske vlasti gajile prema Jatagan-mali od samog njenog nastanka bila njeno rušenje i raseljavanje stanovništva. Na vrhu naše jataganmalske kriminalne hijerarhije nalazi se mračni tip po imenu Krojač (u tumačenju Nenada Jezdića) koji iz Jatagan-male vodi prljave poslove za svog misterioznog gazdu.

Ispod Krojača, to jest odmah iza njegovih leđa je grupa ratnih veterana sada odanih kriminalu koja je zadužena za razne vrste poslova, od reketa i ucena, do dilovanja opijuma. Ovo potonje obavlja se u saradnji sa ekipom iz Makedonije iz koje u Jatagan-malu, dakle i u Beograd, stiže prvoklasni makedonski mak za čiju dopremu je zadužen izvesni Trnavac koga tumači Marko Živić. Tu su i ostali vidovi biznisa; za prostituciju se stara Stavra (Miloš Petrović), dok je glavni dobavljač alkohola, i to sumnjivog kvaliteta, gazda Antonijev rođak Pekmez (Milivoje Miša Stanimirović). Jatagan-mala ima i svoje dežurno spadalo u liku Gezima koga tumači Milan Gvero.

Istorijska Jatagan-mala je konačno porušena a njeno stanovništvo raseljeno tek početkom šezdesetih godina prošlog veka, deceniju nakon što je Makavejev snimio dokumentarac o njoj. Razlozi za rušenje Jatagan-male bili su izgradnja auto-puta kroz Beograd i organizovanje Prve konferencije nesvrstanih. Većina stanovništva preseljena je u novo naselje na Ledinama. Tako je konačno nestalo to "ruglo grada Beograda", kako su ga nazivali prestonički novinari, ali priča o Jatagan-mali se tu nije završila. Jednu takvu priču pogledajte u "Senkama nad Balkanom".


Ukupno komentara: 0



Sva polja su obavezna.